Van de laatste wilde rivier van Europa tot Schiermonnikoog

4 Februari 2022
Mijn voeten doen pijn. Pijn van de kou, van koud water. Ik mag dan van avontuur houden – en daar valt waden of zwemmen in koude rivieren, meren of zeeën wat mij betreft ook onder – maar potverdikkie, de voeten van deze zelfverklaarde avonturier kunnen slechter tegen de kou dan de voeten van de meeste door-mij-verklaarde-comfortliefhebbers. Het is voor mij minder onprettig om helemaal en in één keer in een koude rivier, meer of zee te duiken dan om er rustig in te waden, beginnend bij m’n voeten. Maar goed, genoeg over mijn voeten – althans bijna. Want ze staan, al is het maar voor heel even, wel in het water, het water van een rivier. En wát een rivier. Het koude, kraakheldere water van deze rivier zoekt zijn weg door een groene Albanese vallei. In een ondiepe rivierbedding splits het water zich soms op, om later weer één rivier te vormen. De laatste wilde rivier van Europa. De Vjöse.

De Vjöse.

Wild
Het water van de Vjöse stroomt vrijelijk van het Pindosgebergte in Griekenland naar de monding in zee in Albanië. De ligging wordt door ‘de rivier zelf’ bepaald. Wild wil dan ook zeggen: niet ingedamd. Hierdoor kunnen vissen vrij migreren door de rivier. Dit doen ze dan ook, en de rivier is een habitat voor meerdere beschermde en bedreigde vissoorten. Maar wellicht niet meer voor lang. De Albaanse overheid heeft plannen om ook de laatste wilde rivier van zijn wildheid te ontnemen door dammen voor elektriciteitsproductie te bouwen. Delen van de vallei zullen daardoor onder water komen te staan waardoor mensen noodgedwongen moeten verhuizen en heel wat dieren en planten komen in de knel. Volgens ‘The Vjosa River – a baseline study‘ is de Vjöse een van de laatste habitats in Europa voor soorten die vroeger veel voorkwamen in alle grote rivieren van Europa, zoals ook de Rijn en de Maas, maar die door het indammen ervan veel van hun biodiversiteit verloren zijn. Het indammen van ook deze laatste rivier kan grote gevolgen hebben voor beschermde en bedreigde diersoorten, waaronder vissen. Beetje jammer, niet?

Tot nu toe een vrij sneu verhaal inderdaad. Maar er is hoop. Die hoop gaat onder de noemer EcoAlbania, een NGO die er voor strijdt om héél de rivier (althans het deel in Albanië) tot nationaal park te verklaren – een unicum in potentie. Als dat door gaat zouden er geen dammen meer gebouwd mogen worden en zou de deur openstaan voor meer toerisme, dus ook potentieel goed voor de lokale bevolking. Want zeg nu zelf: een nationaal park met de laatste wilde rivier van Europa klinkt best aantrekkelijk, niet? Goed geframed vind ik het in ieder geval wel. En niet te vergeten: 94% van de bevolking is voor de Vjosëvallei als Nationaal Park verklaren en zo nieuwe elektriciteitscentrales tegen te gaan.

Even uitzoomen.
Ik vind dit een boeiend lokaal voorbeeld in een wereldwijde crisis. Een belangrijk punt dat mijn inziens namelijk niet altijd erkend wordt komt hier naar voren: we hebben méér dan een klimaatcrisis. Volgens onderzoekers zijn er negen fundamentele processen op onze mooie planeet aarde waar we niet te veel aan moeten komen om de leefbaarheid niet drastisch aan te tasten.  Klimaatverandering is hier zeker een van, maar ook maar slechts één. Een grabbel uit de anderen: oceaanverzuring, zoetwatergebruik en biodiversiteit. Elk van deze negen processen heeft een grens, tot waar het proces min of meer functioneert. Gaan we die grens over? Dan passeren we een kantelpunt, en kunnen we plotselinge veranderingen verwachten met grote gevolgen voor de leefbaarheid van onze aarde. Het idee dus: binnen die grenzen blijven. Klein probleempje: we zijn meerdere grenzen al gepasseerd. Misschien een verrassing: klimaatverandering is níet het thema dat het meest in het rood staat. Een van de processen die het meest in het rood staat is biodiversiteit, of de achteruitgang daar van.

Ik vind deze planeetgrenzen facinerend. Tamar Stelling (van De Correspondent) heeft over deze fundamentele grenzen aan de planeet een boeiend stuk over geschreven. Maar vooral zou ik ook onderstaande tien jaar oude TED talk aan willen raden. Nog steeds een prachtige introductie, al staan de meeste processen inmiddels wel iets meer in het rood.

De Vjöse, Schiermonnikoog en oplossingen
Wat hebben deze planeetgrenzen met de Vjöse te maken? Nou, dit: voor het oplossen van de klimaatcrisis is de overgang naar duurzame energie van levensbelang. En waterkrachtcentrales? Dat is hernieuwbare energie! Doen dus! Die redenering gaat echter maar op tot je ook andere planeetgrenzen in acht neemt. Zoals biodiversiteit. Dan is het bouwen van waterkrachtcentrales, en het daarmee uitgebreid verstoren van het habitat van veel planten en dieren wellicht niet zo’n goed plan. Het doet me denken aan een kwestie in Nederland: een plan om dwars door het beschermde natuurgebied van Schiermonnikoog een elektriciteitskabel voor windmolens aan te leggen. In de woorden van Thomas Oudman (van de Correspondent):

“Alleen op het wad en de zandplaten vanaf de oostkant van Schiermonnikoog kan de waddennatuur echt zijn gang gaan. Het is de omvangrijkste plek in de hele internationale Waddenzee waar de mens niet vist, geen voedsel verbouwt, niet recreëert en niet in de bodem graaft. En precies daar wil Wiebes dus een gleuf graven.”

In mijn woorden: Goed voor de klimaatcrisis, slecht voor biodiversiteit.

De wereld is complex en dat zijn deze crises ook. Oplossingen zijn moeilijk. Volgens Tamar Stelling – daar hebben we haar weer – moeten we dan ook niet spreken van oplossingen, maar van behandelingen. Behandelingen hebben bijwerkingen, en die worden gegeven in een bijsluiter. Tamar pleit dan ook voor ‘planetaire bijsluiters’ met de impact op andere planeetgrenzen (bijv. biodiversiteit) bij het aandragen van een behandeling van een andere (bijvoorbeeld de klimaatcrisis). Tamar:

“Pas als de voor- en nadelen per taartpunt [lees: planeetgrens] helder zijn, voor welk groen plan dan ook, is te weten of er reden is tot juichen om een schitterende milieubehandeling, tot janken om disproportionele verkwisting en inefficiëntie, of tot melancholische berusting in iets ingewikkelds ergens daar tussenin. “

Via Negativa en Less is More
Maar dan, natuurlijk, het ongemak, de olifant in de kamer: Hebben we wel tijd voor zoveel afwegingen? In dit decennium moeten we het doen, toch? De oplossing? In ieder geval een richtlijn: Kiezen voor behandelingen met minder bijeffecten, dan valt er ook minder om over te twisten. Een relevant concept hierbij is denk ik is Via Negativa. Nassim Nicholas Taleb, een van mijn favoriete schrijvers, omschrijft dit concept in zijn boek Skin in the Game als volgt:

“the principle that we know what is wrong with more clarity than what is right, and that knowledge grows by subtraction. Also, it is easier to know that something is wrong than to find the fix. Actions that remove are more robust than those that add because addition may have unseen, complicated feedback loops.”

In dit geval: Hoe iets wat problemen veroorzaakt wegnemen (hoge energieconsumptie, en daarmee veel uitstoot van broeikasgassen) beter werkt en minder bijwerkingen heeft dan iets nieuws toevoegen (waterkrachtcentrales in het geval van de Vjöse, electriciteitskabels in het geval van Schiermonnikoog). Dus niet hopen op een technofix (die weer bijwerkingen zal hebben) maar een stap op de plaats nemen. Jason Hickel werkt Via Negativa – al noemt hij dit concept zelf niet – op het gebied van de klimaatcrisis verder uit in zijn boek ‘Less is More – how degrowth will save the world‘, wat ik recent las. Het is veel makkelijker om duurzaam in onze energiebehoefte te voorzien als die niet groeiend, maar krimpend is. Bovendien, willen we als mensheid binnen de planeetgrenzen blijven maar tevens ieder individu de ruimte geven voor ‘een good life’ – de definitie daarvan is natuurlijk ook een interessant onderwerp, maar wellicht wat veel voor in deze blogpost – dan zullen arme landen wat meer grondstoffen en energie gaan gebruiken dan ze nu doen, en om daar ruimte voor te creëren binnen de planeetgrenzen zullen de ‘rijke landen’ hun ecologische voetprint met 40-50% zullen verminderen.  Over de exacte getallen valt vast te twisten, maar ik denk dat hier wel een (al dan niet) ongemakkelijke waarheid in schuilt.

Mijn zoektocht met planeetgrenzen en een ‘good life for all’ is nog niet ten einde. Ik moet denk ik maar eens De Donuteconomie van Kate Raworth gaan lezen. Van goodreads: Ze tekent de routekaart die ons kan leiden naar het punt waarop in de behoefte van iedereen kan worden voorzien, zonder dat dit ten koste gaat van onze planeet. Vet.

Terug naar de Vjöse
Van de abstractie van wereldproblemen en theoretische oplossingen – ehh, behandelingen? – wil ik het toch nog even thuis brengen, of terug naar de Vjöse en EcoAlbania. Want EcoAlbania zegt namelijk ongeveer dit: Overheid, jullie willen hernieuwbare energie opwekken, maar wij willen geen waterkracht centrale? Prima joh, dat hoeft helemaal geen conflict te zijn. Geen conflict? Nee, want zie daar: Solar in Kutë. In het kort: Het dorp Kutë in de Vjosëvallei zou gedeeltelijk onder water komen te staan bij de bouw van een dam en de inkomstenbron van de lokale bevolking (landbouw en toerisme) zou beperkt worden. De ‘behandeling’: We voorzien dit hele dorp van zonnepanelen – met een lagere impact op biodiversiteit -, waarmee de inwoners onafhankelijk van energie van waterkrachtcentrales worden. Wederom lekker geframed: waarom ook geen zonnepanelen in het meest “sunkissed” land van Europa? De les voor mij: Niet alleen maar nee nee nee maar óók de alternatieven. Dat vind ik krachtig, en dat zou ik wel vaker toe willen passen, ook in toekomstig activisme.

Mocht je na deze blogpost nu ook denken, die Vjöse mag wel wild blijven: Je kunt je steun betuigen door middel van deze petitie en zelfs eventueel doneren op de website van EcoAlbania.

Even meta
Zo, deze blog ging niet zo veel over m’n reis. Wel over een hoop andere dingen, dingen waar ik veel over lees, en die me bezig houden. Soms verdrietig makend, maar soms ook fascinerend, hoopvol of inspirerend. En naast de onderwerpen zelf, geniet ik ook erg van het schrijfproces. Deze blogpost wil ik eindigen met een meta-perspectief daarop, want ja, wat is schrijven toch fijn. Elke blogpost is weer een nieuwe uitdaging, waar ik nieuwe dingen kan proberen. De eerste versie van deze blogpost heb ik in Berat, Albanië geschreven, zittend op een bankje. Zonder laptop, zonder internet, maar op mijn telefoon. Het idee was er opeens, al was die versie nog bedoeld als korte post op facebook. Dat liep (weer) een beetje uit de hand toen ik zag hoe ik de link met Schiermonnikoog, planeetgrenzen en vooral Via Negativa kon leggen. En wat kan ik er van genieten om abstracte begrippen, zoals Via Negativa, toe te passen in de echte wereld. Op het einde van mijn blogpost – bij hoe we als mensheid binnen de planeetgrenzen blijven maar ook een ‘good life for all’ realiseren – liep ik tegen de grenzen van mijn kennis aan. Over het sociale fundament weet ik nog te weinig, dus mijn nieuwsgierigheid is weer geprikkeld. Al met al heb ik genoten van het trekken van de verbanden, zoals ik dat in deze blogpost deed, en eindigde dat met een coherent geheel, althans voor mij. Ik hoop dat dat voor jou, de lezer, ook zo is, dat het niet te veel een college geworden is en vooral: dat het met evenveel plezier gelezen wordt als ik ervoer bij schrijven. Ik hoor het graag!

Groetjes uit een berghut in Sarajevo en tot de volgende!

Woensdag 16 februari 2022, Sarajevo, Bosnië & Herzegovina.